ΕΦΗΒΟΙ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΡΩΤΙΚΗ ΖΩΗ

Έλλη Σαμαρά,

Εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής

Η εφηβεία είναι μία δύσκολη περίοδος στη ζωή του ανθρώπου, είτε πρόκειται για νέους τυπικής ανάπτυξης είτε για νέους με νοητική υστέρηση. Οι άνθρωποι με νοητική υστέρηση, όπως όλοι οι άνθρωποι, έχουν σεξουαλικά δικαιώματα και βασικές ανθρώπινες ανάγκες. Αυτά τα δικαιώματα και οι ανάγκες πρέπει να επιβεβαιώνονται, να υπερασπίζονται και να είναι σεβαστά.

Στη σύγχρονη κοινωνία θεωρείται λογικό, αν όχι αυτονόητο, να βγει κάποιος ραντεβού, να φλερτάρει, να έχει ερωτικό σύντροφο. Αυτό πρέπει να ισχύει για όλους. Γιατί είμαστε όλοι άνθρωποι και έχουμε ίσα δικαιώματα.

Η ερωτική ζωή των ατόμων με νοητική υστέρηση αποτελούσε και εξακολουθεί να αποτελεί θέμα- ταμπού. Αν αναλογιστούμε ότι τα άτομα με νοητική υστέρηση στην Ελλάδα απέκτησαν πρόσβαση στην κοινωνία, περίπου τα τελευταία είκοσι χρόνια, και ότι μέχρι πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν ταμπού ακόμα και το να κυκλοφορούν, θα καταλάβουμε πόσο δύσκολο είναι να κατανοήσουμε και την ανάγκη τους για κοινωνικές και ερωτικές σχέσεις. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν έχουν την ανάγκη αυτή.

Για πολλά χρόνια τα άτομα με νοητική υστέρηση θεωρούνταν ότι είναι μη-σεξουαλικά, ότι δεν έχουν ανάγκη από αγάπη και ολοκλήρωση της σχέσης τους με άλλους. Τα δικαιώματα στη σεξουαλικότητα, που είναι σημαντική για την ανθρώπινη υγεία, αρνούνταν για τα άτομα αυτά. Όμως, τα άτομα με νοητική υστέρηση, όπως όλοι οι άνθρωποι, έχουν έμφυτα σεξουαλικά δικαιώματα, τα οποία πρέπει να γίνουν αποδεκτά, να τα υπερασπιστούμε και να τα σεβαστούμε. Η απώλεια του δικαιώματος αυτού επηρεάζει τη γενική ταυτότητα, τις φιλίες, την αυτο-εκτίμηση, την εικόνα τους σώματος, τη συναισθηματική ανάπτυξη και την κοινωνική συμπεριφορά. Συχνά παρουσιάζεται αίσθηση μοναξιάς, η οποία αντανακλά διαφορά ανάμεσα στις προσδοκίες των ατόμων με αναπηρία για διαπροσωπικές σχέσεις και την πραγματική τους κοινωνική κατάσταση. Η μοναξιά είναι μία δυσάρεστη εμπειρία που αποκαλύπτει ανεπαρκή κοινωνική αλληλεπίδραση. Τα βιώματα μοναξιάς στα παιδιά με ελαφρά νοητική υστέρηση αποδεικνύονται από την αδυναμία δημιουργίας στενών σχέσεων, την έλλειψη φίλων, την απογοήτευση και τη μη ικανοποίηση με τις ήδη υπάρχουσες σχέσεις. Επιπλέον, όταν ένα άτομο νιώθει μοναξιά, μειώνει την ενεργητική του ανάμειξη στις κοινωνικές σχέσεις, μιλάει λιγότερο, ρωτάει λιγότερα πράγματα, εμπλέκεται λιγότερο σε αλληλεπιδράσεις και δείχνει λιγότερο ενδιαφέρον στην ανάπτυξη φιλιών. Αντίθετα, η σύναψη διαπροσωπικών σχέσεων, η σωματική και συναισθηματική ευημερία, βοηθούν στην βελτίωση της ποιότητας ζωής και στην ύπαρξη μιας ισορροπημένης ζωής.

Κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να κάνει επιλογές σχετικά με τη σεξουαλική έκφραση και τις κοινωνικές σχέσεις. Η παρουσία νοητικής υστέρησης, άσχετα με το βαθμό, δεν δικαιολογεί την απώλεια των δικαιωμάτων αυτών. Όλοι οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα μέσα στις διαπροσωπικές τους σχέσεις:

· να αναπτύξουν φιλίες και συναισθηματικές σχέσεις, όπου μπορούν να αγαπήσουν και να αγαπηθούν, καθώς και να αρχίσουν και να τελειώσουν τις σχέσεις όταν θέλουν,

· να λαμβάνουν αξιοπρέπεια και σεβασμό,

· να έχουν ήσυχες, ελεύθερες και έμπιστες συναναστροφές.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Η ανάπτυξη μιας ασφαλούς σεξουαλικής ταυτότητας είναι ένα δύσκολο κεφάλαιο ακόμα και σε άτομα χωρίς αναπηρία. Η νοητική υστέρηση επιβαρύνει αυτήν την δύσκολη διαδικασία και απαιτεί σεξουαλική αγωγή για την ομαλή πορεία προς την σεξουαλική ολοκλήρωση.

Το πρόγραμμα σεξουαλικής αγωγής διαμορφώνεται, συνήθως, με βάση την ηλικία, τις επιθυμίες και την συμπεριφορά του μαθητή. Σημαντικό ρόλο παίζουν και οι προτιμήσεις των γονέων και η πολιτική του σχολείου απέναντι σε αυτό το ζήτημα. Κυρίαρχο ρόλο στο πρόγραμμα σεξουαλικής αγωγής έχουν συνήθως θέματα που αφορούν το σώμα (ονομασία των ιδιαίτερων μερών του σώματος και ο τρόπος λειτουργίας τους) και συγκεκριμένες συμπεριφορές του μαθητή που προκαλούν ανησυχία. Επιπλέον, η σεξουαλική αγωγή είναι απαραίτητη για να μάθουν οι έφηβοι με νοητική υστέρηση τον κατάλληλο τρόπο, τον χώρο και τον χρόνο έκφρασης της ερωτικής επιθυμίας (κοινωνικοί κανόνες). Να μάθουν, δηλαδή, να διαχειρίζονται οι ίδιοι την σεξουαλικότητά τους. Είναι λογικό οι μαθητές με νοητική υστέρηση να δυσκολευτούν να μάθουν ποια συμπεριφορά είναι αποδεκτή σε διάφορα περιβάλλοντα και ποια όχι, αν αναλογιστούμε τη σύγχυση και τα διαφορετικά μηνύματα σχετικά με τη σεξουαλικότητα που επικρατούν στην κοινωνία. Πολύ σημαντικός λόγος για τον οποίον οι μαθητές με νοητική υστέρηση χρειάζονται σεξουαλική αγωγή είναι και η αποφυγή της εκμετάλλευσης και της παρενόχλησης. Άλλα θέματα που συμπεριλαμβάνονται σε προγράμματα σεξουαλικής αγωγής είναι η προφύλαξη, ο γάμος και η απόκτηση παιδιών, καθώς τα άτομα αυτά είναι ικανά να δημιουργήσουν οικογένεια και να αναθρέψουν τα παιδιά τους με καθόλου, μικρή ή μεγάλη βοήθεια, είτε από την οικογένεια και τους φίλους, είτε από τα κοινοτικά κέντρα στήριξης.

ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΓΟΝΕΩΝ

Η εκδήλωση ερωτικής επιθυμίας προβληματίζει, συνήθως, τους γονείς. Συχνά ανησυχούν για την καλή κατάσταση του παιδιού τους, δεν γνωρίζουν τον τρόπο παροχής σεξουαλικής αγωγής ή πολλές φορές αρνούνται την σεξουαλικότητα του παιδιού ή την επάρκειά του σε αυτόν τον τομέα. Οι φόβοι και οι ανησυχίες των γονέων ενισχύουν την άρνηση της έκφρασης της σεξουαλικότητας των παιδιών. Οι γονείς δυσκολεύονται, συνήθως, να δεχτούν ότι κάποιες καταστάσεις, που θεωρούνται φυσιολογικές για εφήβους τυπικής ανάπτυξης, είναι φυσιολογικές και για τα δικά τους παιδιά. Παραδείγματος χάριν, ο αυνανισμός είναι ένα φυσιολογικό και υγιές κομμάτι της ανακάλυψης του εαυτού. Αναφορές σχετικές με τον αυνανισμό σε άτομα τυπικής ανάπτυξης δείχνουν ότι στην ηλικία των δεκαπέντε ετών περίπου το 25 % των κοριτσιών και σχεδόν το 100 % των αγοριών αυνανίζονται. Εφόσον, θεωρείται υγιές και φυσιολογικό στα άτομα χωρίς αναπηρία, το ίδιο πρέπει να συμβαίνει και για τα άτομα με αναπηρία. Δεν πρέπει να θεωρείται ταμπού ή να κάνουμε τα παιδιά να νιώθουν ένοχα. Αντίθετα, ο αυνανισμός παρέχει ευχαρίστηση, ικανοποίηση και αποτελεί τη φυσιολογική πορεία προς την σεξουαλική ολοκλήρωση. Ένα επιπλέον στάδιο της ερωτικής ζωής είναι τα ραντεβού, που είναι ένα φυσιολογικό κομμάτι στην κοινωνική ανάπτυξη των εφήβων. Δεν είναι ούτε παράλογο, ούτε κακό να επιθυμεί ένας νέος να βγεί βόλτα ή ραντεβού. Είναι ένα στάδιο που δείχνει την επιθυμία για κοινωνική σχέση. Αυτό που χρειάζεται, είναι η εκμάθηση των κοινωνικών δεξιοτήτων που χρειάζονται για το ραντεβού. Αυτές μπορούν να μαθευτούν στα πλαίσια των προγραμμάτων που βασίζονται στις δεξιότητες ζωής. Τέτοια προετοιμασία παρέχεται καλύτερα πριν από την πραγματική εμπειρία, για να είναι τα άτομα έτοιμα να αντιμετωπίσουν και να απολαύσουν μία ανάλογη περίσταση.

Η συμβουλευτική γονέων, για τη φύση και τα προβλήματα της σεξουαλικής ζωής των παιδιών τους, αποτελεί λύση για την αλλαγή των απόψεων και της στάσης τους. Η παροχή στήριξης για την αντιμετώπιση των αλλαγών στη σεξουαλικότητα των παιδιών τους και η παροχή εκπαίδευσης, ώστε να εκπαιδεύσουν οι ίδιοι τα παιδιά τους, είναι απαραίτητες. Η συμβουλευτική αυτή στήριξη χρειάζεται, ώστε να μπορέσουν οι γονείς να δεχτούν τη σεξουαλικότητα των παιδιών τους και να τα στηρίξουν με τον τρόπο που πρέπει.

ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Η κοινωνία, συχνά, βλέπει τη σεξουαλική ζωή των ατόμων με νοητική υστέρηση σαν πρόβλημα, παρόλο που είναι ένα φυσιολογικό κομμάτι της ανάπτυξης όλων των ανθρώπων. Οι έρευνες δείχνουν ότι, το επίπεδο της μη άνεσης στο θέμα αυτό, είναι τόσο υψηλό, που ακόμα και ελαφρά επίδειξη στοργής, τρυφερότητας και απλού ανθρώπινου αγγίγματος, πολλές φορές, αποθαρρύνονται. Σύμφωνα με έρευνες οι δάσκαλοι και οι διευθυντές των σχολείων είναι πολύ αρνητικοί αναφορικά με τη σεξουαλική αγωγή, καθώς υπολογίζουν πολύ την αντίθεση της κοινωνίας. Η έλλειψη, όμως, επαρκώς εκπαιδευμένων δασκάλων μπορεί να αποτελεί εμπόδιο για την πραγματοποίηση σεξουαλικής αγωγής, στην οποία οι έφηβοι με αναπηρία χρειάζονται πρόσβαση. Σαν μαθητές με αναπηρία εντάσσονται στη δεσπόζουσα τάση της κοινωνίας, χρειάζονται εκπαίδευση και καθοδήγηση, που θα τους οδηγήσει στη σεξουαλική ολοκλήρωση. Η σωστή ενημέρωση και πληροφόρηση της κοινωνίας είναι απαραίτητη και οφείλει να έχει ως σκοπό την άρση των προκαταλήψεων και την αλλαγή των στάσεων ολόκληρης της κοινωνίας απέναντι στα σημαντικά αυτά ζητήματα.

Η ζωή του κάθε ανθρώπου είναι πολύ διαφορετική, με πολλές διαφορετικές ανάγκες και επιθυμίες. Όλοι, όμως, επιθυμούμε και έχουμε την ανάγκη για αγάπη και σύντροφο. Είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής μας και κανένας δεν μπορεί και δεν πρέπει να μας το στερεί.

Πηγές

· Klauß, T. (2005): Ein besonderes Leben. Grundlagen der Pädagogik für Menschen mit geistiger Behinderung. Ein Buch für Pädagogen und Eltern. Heidelberg,

· Speck, O. (1990): Menschen mit geistiger Behinderung und ihre Erziehung. Ein heilpädagogisches Lehrbuch. München; Basel: E. Reinhardt.